Kolejne zmiany w ewaluacji dyscyplin naukowych

14 lipca 2021 roku opublikowany został projekt nowelizacji rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej. Co określa i czym podyktowane są zmiany? Co o projekcie sądzą inny przedstawiciele polskiej nauki?

Minister edukacji i nauki Przemysław Czarnek - Paweł Supernak / PAP

14 lipca 2021 roku opublikowany został projekt nowelizacji rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej. Co określa i czym podyktowane są zmiany? Co o projekcie sądzą inny przedstawiciele polskiej nauki? 

Wczoraj przed godziną 12:00 na stronie Rządowego Centrum Legislacji oraz w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej Ministra Edukacji i Nauki opublikowany został projekt Rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki, zmieniającego rozporządzenie w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej. Osobą odpowiedzialną za projekt jest Włodzimierz Bernacki, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Edukacji i Nauki.  

Rok obecny oraz przyszły będą dla uczelni wyższych trudne. Wynika to z tego, że za nieco ponad rok przeprowadzona zostanie ewaluacja jakości działalności naukowej za lata 2017-2021. Konkretny wynik ewaluacji wiązać się będzie z konkretną kategorią (od najwyższej A+ do najniższej C), co z kolei przełoży się na uprawnienia uczelni, między innymi w kwestii nadawania tytułów zawodowych i stopni naukowych. 

Czym spowodowane są zmiany pod koniec okresu podlegającego ewaluacji? 

Ministerstwo, na podstawie analizy funkcjonalności rozwiązań przyjętych w rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej (Dz. U. poz. 392 oraz z 2020 r. poz. 1352), zauważa, że pojawiła się potrzeba doprecyzowania i zmiany niektórych przepisów dotyczących sposobu przeprowadzania ewaluacji jakości działalności naukowej. Jak twierdzą, na przyjęte rozwiązania wpływ miały także uwagi i wątpliwości odnośnie konkretnych przepisów, zgłaszane przez środowisko naukowe. 

Zgłaszane uwagi dotyczyć miały w szczególności takich kwestii jak: 

  1. uznawanie na potrzeby ewaluacji artykułu recenzyjnego za artykuł naukowy wyłącznie wówczas, gdy został opublikowany w czasopiśmie naukowym ujętym w wykazie sporządzonym zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 267 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce; 
  1. niezasadność dotychczasowego różnicowania zwiększenia punktacji za autorstwo monografii naukowej uwzględnianej w ewaluacji w ramach dyscyplin naukowych należących do dziedziny nauk humanistycznych, nauk społecznych i nauk teologicznych – o 50% w przypadku, gdy całkowita wartość punktowa tej monografii wynosi 200 pkt i o 25% w przypadku, gdy całkowita wartość punktowa tej monografii wynosi 80 pkt; 
  1. konieczność zwiększenia punktacji za redakcję naukową monografii naukowej uwzględnianej w ewaluacji w ww. dyscyplinach nie tylko wówczas, gdy całkowita wartość punktowa tej monografii wynosi 200 pkt, ale również w pozostałych przypadkach; 
  1. konieczność zwiększenia liczby punktów, jakie podmiot może uzyskać za przychody osiągnięte w okresie objętym ewaluacją z tytułu komercjalizacji wyników badań naukowych lub prac rozwojowych prowadzonych w ramach danej dyscypliny naukowej lub know-how związanego z tymi wynikami oraz z tytułu usług badawczych świadczonych na zlecenie podmiotów nienależących do systemu szkolnictwa wyższego i nauki. 

Zauważono, że zasadne jest doprecyzowanie przepisu dotyczącego usług badawczych uwzględnianych w ewaluacji w ramach oceny efektów finansowych badań naukowych i prac rozwojowych. Dotychczasowe brzmienie tego przepisu nie było wystarczająco precyzyjne i nie wyłączało w sposób jednoznaczny usług o charakterze odtwórczym, standardowych czynności diagnostycznych i pomiarowych itp. 

Równocześnie uznano, że obecnie funkcjonujące rozwiązanie dotyczące określania zestawów wartości referencyjnych dla kategorii naukowych A, B+ i B w poszczególnych dyscyplinach naukowych i artystycznych nie pozwala ministrowi właściwemu do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, zwanemu dalej „ministrem”, w wystarczającym stopniu decydować o tym istotnym elemencie polityki naukowej państwa. Dlatego też wskazane jest, by to minister – jako odpowiadający za realizację tej polityki – ustalał zestawy wartości referencyjnych, a nie tylko zatwierdzał propozycje Komisji Ewaluacji Nauki. 

W związku z powyższym uznano za niezbędną zmianę Rozporządzenia.  

Jakie rozwiązania są rekomendowane przez Ministerstwo? 

Zmiany przewidziane w projekcie Rozporządzenia w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej dotyczą:  

  1. uznawania na potrzeby ewaluacji za artykuły naukowe również artykułów recenzyjnych opublikowanych w latach 2017 i 2018 w czasopismach naukowych ujętych w wykazie, o którym mowa w art. 324 ust. 2 ustawy z dnia 3 lipca 2018 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. poz. 1669, z późn. zm.); dzięki wprowadzonej zmianie artykuły te będą mogły zostać uwzględnione w ewaluacji, a ich całkowita wartość punktowa zostanie ustalona zgodnie z punktacją przypisaną w tym wykazie czasopismu naukowemu, w którym artykuł recenzyjny został opublikowany;  
  1. ujednolicenia sposobu ustalania całkowitej wartości punktowej monografii naukowych opracowywanych w ramach dyscyplin naukowych należących do dziedziny nauk humanistycznych, dziedziny nauk społecznych i dziedziny nauk teologicznych oraz redakcji naukowych takich monografii; proponowana zmiana pozwoli na ujednolicenie premii za autorstwo monografii naukowej niezależnie od tego, czy jej całkowita wartość punktowa wynosi 200, czy 80 pkt – w każdym przypadku wartość ta zostanie zwiększona o 50% (dotychczas punktacja za autorstwo takiej monografii naukowej była zwiększana o 50% w przypadku, gdy jej całkowita wartość wynosiła 200 pkt i o 25% gdy wynosiła 80 pkt); wprowadzono także – obok dotychczasowego zwiększenia dla monografii naukowych wydanych przez wydawnictwa ujęte na II poziomie wykazu sporządzonego przez ministra – zwiększenie punktacji za redakcję naukową pozostałych monografii naukowych uwzględnianych w ewaluacji w ramach ww. dyscyplin naukowych; zaproponowane rozwiązania zapewnią odpowiednio wysoką punktację za te osiągnięcia naukowe w ramach ww. dyscyplin naukowych;  
  1. zmiany w zakresie ustalania punktacji za przychody z tytułu komercjalizacji wyników badań naukowych lub prac rozwojowych prowadzonych w ramach danej dyscypliny naukowej lub know-how związanego z tymi wynikami oraz przychodów z usług badawczych świadczonych na zlecenie podmiotów nienależących do systemu szkolnictwa wyższego i nauki; dotychczasowy limit punktów za te osiągnięcia, wynoszący 10-krotność liczby N, zostanie podwyższony do 20-krotności liczby N, co pozwoli na uwzględnianie w ewaluacji w większym stopniu dorobku wynikającego z komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych lub know-how związanego z tymi wynikami oraz usług badawczych, a zatem osiągnięć umożliwiających praktyczne wykorzystanie wyników działalności naukowej;  
  1.  doprecyzowania, jakie usługi badawcze świadczone na zlecenie podmiotów nienależących do systemu szkolnictwa wyższego i nauki są osiągnięciem uwzględnianym w ewaluacji, co pozwoli wykluczyć wykazywanie do celów ewaluacji usług o charakterze odtwórczym, standardowych czynności diagnostycznych, pomiarowych itp.;  
  1. modyfikacji sposobu określania zestawów wartości referencyjnych dla kategorii naukowych A, B+ i B w poszczególnych dyscyplinach naukowych i artystycznych; Przewodniczący Komisji Ewaluacji Nauki będzie rekomendował ministrowi propozycje zestawów wartości referencyjnych dla kategorii naukowych A, B+ i B w poszczególnych dyscyplinach naukowych i artystycznych, natomiast ustalanie zestawów tych wartości będzie kompetencją ministra; zestawy wartości referencyjnych są istotnym elementem polityki naukowej państwa, dlatego też minister, który odpowiada za realizację tej polityki, powinien mieć realny wpływ na ich określenie; konsekwencją proponowanej zmiany będzie również odpowiednia modyfikacja załącznika nr 2 do rozporządzenia. 

Autorzy projektu zauważają, że zaproponowane w nim zmiany wpłyną pozytywnie na zapewnienie płynnego i sprawnego przeprowadzenia ewaluacji w roku 2022 i kolejnych ewaluacji. 

Co o zmianach sądzą inni? 

Redaktorzy „Dziennik Gazeta Prawna” jasno określają fakt, że Minister zmienia zasady gry w jej trakcie. Przywołują słowa profesora Marka Rockiego, pracownika i byłego Rektora Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie: 

Nie zmienia się zasad gry w jej trakcie. Szczególnie w tak ważnej kwestii, jaką jest ewaluacja działalności naukowej. Jej wyniki rzutują przecież na uprawnienia jednostki i wysokość jej finansowania  

Równie krytycznie do tej kwestii odnosi się profesor Przemysław Wiszewski, pracownik Uniwersytetu Wrocławskiego, który na prośbę Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich przygotował opinię zmian. 

Czytamy w niej: 

Z zaskoczeniem przyjąłem zakres sugerowanych zmian. Jest on szerszy niż zapowiadany przez p. ministra Bernackiego w trakcie ostatniego spotkania KRASP. Absolutnie fałszywie zostały przedstawione w ogłoszonym dokumencie skutki tych regulacji dla przeprowadzenia ewaluacji. Nie jest prawdą, że podniesienie punktacji monografii z I poziomu względem monografii z II poziomu nie pozostanie bez istotnych skutków dla ewaluacji. Taka decyzja oznacza dalszą deprecjację ukierunkowania działań w zakresie nauk humanistycznych i społecznych na jakość i umiędzynarodowienie. Dotychczasowe zapisy jednoznacznie wskazywały, że powinno nam zależeć na publikowaniu w absolutnie topowych wydawnictwach, rozpoznawalnych globalnie jako najlepsze w zakresie w/w nauk. Owszem, pewien niepokój budził ich dobór, zwłaszcza po rozszerzeniu ich listy, ale kierunek był wyraźny. Obecnie różnica punktowa ulegnie zmniejszeniu, a biorąc pod uwagę jak wiele zupełnie przypadkowych podmiotów wydaje dziś książki 'naukowe' w Polsce i jak wiele z nich jest na liście I monografii MEiN, kolejny raz okaże się, że podejmowanie wysiłku wprowadzenia naszej nauki na nieco wyższy niż polski poziom jest zbędną fanaberią. Napisałem w życiu wiele monografii, wydawałem je w różnych wydawnictwach. Nakład pracy na wydanie publikacji w Brepols czy Cambridge University Press w porównaniu z tym, który trzeba wydatkować na wydanie w dowolnym polskim wydawnictwie, nawet najlepszym, jest nieporównywalny. Sugerowana zmiana raz jeszcze pokaże, że miejscem polskiej humanistyki i nauk społecznych jest obieg polski. Że światowa nauka nie powinna nas interesować. Jestem temu absolutnie przeciwny. 

Patrząc na drugą istotną zmianę, redukującą rolę KEJN i rozszerzającą władcze uprawnienia Ministra, który będzie ustalał poziomy punktowe dla kategorii A+, A, B+ i B jedynie zapoznając się z propozycjami KEJN, mogę tylko powiedzieć, że jest to gwóźdź do trumny niezależnej i możliwie obiektywnej procedury oceny dyscyplin naukowych. Znamienne, że nawet nie próbowano uzasadnić i określić skutków tej regulacji. Jako zwolennik obiektywnych kryteriów oceny nie byłem i nie jestem szczególnym zwolennikiem dotychczas proponowanych rozwiązań. Jednak to rozwiązanie, które ma zostać wprowadzone idzie w kierunku, którego ludzie nauki nie powinni akceptować, nawet, jeśli jest to dla nich chwilowo korzystne – upolitycznienia całego systemu nauki. Jedynowładztwo ministerialne w przypadku tak delikatnego systemu jakim jest szkolnictwo wyższe, w którym inwestycje trwają dekady, a skutki są często widoczne jeszcze później (na przykład w tak banalnym i lekceważonym dziś zakresie jak otwartość na świat, umiejętność radzenia sobie z zagrożeniami nieoczywistymi, samodzielność i jednocześnie zdolność współdziałania z osobami spoza własnego kręgu kulturowego), jest groźne dla przyszłości Rzeczpospolitej liczonej nie w miesiącach, lecz dekadach. Ze smutkiem przyjmuję ten kierunek sugerowanych zmian. Nie potrafię się z nim pogodzić. 

Z wyrazami szacunku, 

Prof. dr hab. Przemysław Wiszewski 

Co dalej? 

Obecnie projekt znajduje się na etapie konsultacji. Wśród podmiotów, do których przesłano prośbę o opinię, wymienić możemy: 

  • Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich; 
  • Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego; 
  • Polska Akademia Nauk; 
  • Komisja Ewaluacji Nauki; 
  • Rada Doskonałości Naukowej; 
  • Krajowa Reprezentacja Doktorantów 

oraz wiele innych. Wskazano, że terminem końcowym do zgłaszania uwag jest 28 lipca 2021 roku. Brak przedstawienia pisemnego stanowiska skutkować będzie uznaniem, iż dany podmiot zgadza się z zaproponowaną treścią projektu. 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *